सुरतच्या दुसऱ्या लू’टीमागची ही कारणं, बऱ्याच जणांना माहिती नसतील.


राजकीय परिस्थिती –

मोगलांच्या सर्वात महत्वाच्या वाणिज्य केंद्रावर पहिला ह’ल्ला झाल्यानंतर, शिवाजी महाराजांनी राज्यात मराठा साम्राज्य आणि स्वराज्यासाठी मोगलांच्या प्रांतावर आणि हिं’द महासागरातील त्यांच्या जहाजांवर आ’क्रमणं केली. घा’त घालून बसलेला श’त्रू डोळ्यासमोर येण्यापूर्वीच ब’चावासाठी श’त्रूवरच हल्ले करण्याची त्यांची र’णनीती होती. शिवाजी महाराजांच्या सुरतवरील पहिल्या ह’ल्ल्यात मोगलांच्या पराभवामुळे त्र’स्त औरंगजेबाने मिर्जाराजे जयसिंग याला मराठ्यांवर आ’क्रमण करण्यासाठी पाठवले.

मिर्झाराजेने अनेक मराठा किल्ले हस्तगत केले, आणि आपली तटबंदी व सै’न्याचा तो’टा रोखण्यासाठी शिवाजी महाराजांना औरंगजेबाशी मिर्झाराजे जयसिंगमार्फत, पुरंदर किल्ल्यावर सा’मंजस्य करार करावा लागला. पुरंदर किल्ल्यावर जयसिंग बरोबर सा’मंजस्य करारावर सही करतांना शिवाजी महाराजांनी त्यांचे 23 किल्ले आणि 400,000 रुपयांची भ’रपाई, मुआव़जा म्हणून मोगलांना सुपूर्द केली.

इतिहासामध्ये, 1665 हा अध्याय “पुरंदरचा तह” म्हणून ओळखला जातो. त्याच वेळी मिरजाराजे जयसिंग यांनी शिवाजी महाराजांना औरंगजेबाच्या वतीने संभाषणासाठी आग्रा येथे येण्याचे आमंत्रण दिले. आग्राच्या दरबारात शिवाजीमहाराजांचा अ’पमान करण्यात आला आणि नंतर त्यांना तु’रुं’गवासही देण्यात आला. या अ’टकेपासून सुटल्यानंतर आणि सिंहासनावर परतल्यानंतर शिवाजीमहाराजांनी आपले सरकार आणि त्याची धो’रणांची पुनर्रचना करणे, त्याच्या तटबंदीची दुरुस्ती व म’जबुतीकरण करण्यास सुरुवात केली आणि त्यांची स’त्ता पुन्हा सं’घटित केली. पुन्हा एकदा ते सर्व गमावलेल्या किल्ल्यांवर वि’जय मिळविण्यासाठी सज्ज झाले.

सुरतवरील दुसर्‍या ह’ल्ल्याचे कारण –

जेव्हा जेव्हा मोगलांनी कुणावरही ह’ल्ला केला तेव्हा गावेच्या, गावे व घरे बे’चिराख केली, न’ष्ट करुन टाकली. शेत आणि पिके जा’ळली गेली आणि लोकांचा आ’तोनात छळ करुन त्यांना मा’रण्यात आले. शाहिस्तेखानाच्या प्र’दीर्घ आ’क्रमणाच्या काळातही आपल्या प्रजेचे कधीही न भरुन येणारे नु’कसान लक्षात घेता शिवाजीमहाराजांनी प्रथमच सुरतची लू’ट केली.

1665 च्या जयसिंगच्या ह’ल्ल्यानंतरही मराठा साम्राज्याची परिस्थिती पुन्हा एकदा बि’कट झाली. सामान्य आणि गरीब लोकांचा छ’ळ करणाऱ्या मोगल सल्तनतला ध’डा शिकवण्यासाठी शिवाजीमहाराजांनी नव्या र’णनीतीचा भाग म्हणून आपली दुसऱ्यांदा सुरत लु’टण्याची योजना आखली.

सुरतवरचा वास्तविक ह’ल्ला –

यावेळी शिवाजीमहाराजांनी आणखी श’क्तिशाली सै’न्य आणि घोडदळ ( 10,000 हून अधिक सै’निक आणि घोडदळ) यांच्यासह सुरतवर ह’ल्ला केला. त्यांच्या पहिल्या ह’ल्ल्या प्रमाणेच, तेव्हाही कल्याणच्या मार्गाने सुरत गाठण्यात आले. ऑक्टोबर 1670 रोजी शिवाजी महाराजांचा सुरत शहरावरील दुसरा हल्’ला झाला. त्यांनी सुरत ताब्यात घेतले आणि शहर लु’टण्यास सुरुवात केली.

या लूटीपासून काही इंग्रजी, डच आणि फ्रेंच घरे आणि बंगले वाचले. फ्रेंचांनी मराठा सैन्याशी शांततेत तह केला आणि इंग्रजांना ताब्यात घेणे अवघड असल्याचे पाहून मराठ्यांनीही इंग्रजांशी तडजोड करुन घेतली. तेव्हा बहुतेक मोगल अधिकारी शहरातून पळून गेले होते, त्यामुळे शहरातील मुघलांचा प्र’तिकार कमी झाला होता.

या लू’टमागील मुख्य उद्दीष्ट म्हणजे कमीतकमी वेळेत जास्तीत जास्त पै’से जमा करणे, म्हणून मराठा सै’न्याने शहरातील श्रीमंत व्यापाऱ्यांना लु’टले आणि पुरेशी लू’ट जमा झाल्यानंतर सुरत 5 ऑक्टोबर 1670 रोजी सुरतचा किल्ला ताब्यात घेण्याची ध’मकी दिली. तसेच मुघल अधिकाऱ्यांना उद्देशून एक पत्र लिहित असताना त्यामध्ये त्यांनी वर्षाकाठी बारा लाख रुपयांची भ’रपाई मागितली आणि ही मागणी ना’कारली गेल्यास त्यांनी पुन्हा दुसर्‍या लू’ट ची ध’मकी देण्यात आली.

शिवाजीमहाराजांच्या या लु’टीच्या वेळी बहुतांश परदेशी व्यापारी आणि मोगल अधिकाऱ्यांनी स्वाली बंदराजवळ आ’सरा घेतला. येथे ब्रिटिश, डच आणि फ्रेंच लोकांची मोठी गोदामेही होती. परंतु वसंत ऋतूमध्ये नदीत भरती असल्याने मराठा सै’न्य नदी पार करण्यास अ’समर्थ ठरलं आणि स्वाली बंदर सुरक्षित राहिला. पहिल्या ह’ल्ल्याची लू’ट सुमारे 80 लाख रु’पये होती, तर दुसर्‍या ह’ल्ल्यात सुमारे 66 लाखांची लू’ट झाली. या हल्ल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी जगभर हा संदेश दिला की जर कुणी आपल्या मातृभूमीचे नु’कसान केले तर त्यांच्यात दुहेरी श’क्तीने आ’क्रमण करण्याची क्ष’मता आहे. केवळ राष्ट्रीय भावना आणि राष्ट्रीय सु’रक्षेसाठी ह’ल्ला करणारे शिवाजी महाराजांचे मोठेपण उल्लेखनीय आहे.

स्वामी विवेकानंद शिवाजी महाराजांबद्दल सांगतात –

“शिवाजीमहाराज हे एक महान व्यक्तिमत्व आहे ज्यांनी आपल्या ध’र्म आणि स’माजाला वि’नाशापासून वाचविले आहे.” पुराणात, महान पुरुषांकरिता सर्व गुणांसह महान राजा असल्यास, देवाच्या अ’स्तित्वावर विश्वास ठेवणारे प’वित्र राजे शिवाजी महाराज होऊन गेले आहेत. महाराज हे नेहमीच राष्ट्राच्या आत्म्याचे प्रतीक आणि भविष्यासाठी प्रकाशाचे एक किरण आहेत. “

प्रत्येक श्वा’सांत स्वराज्याचं स्वप्नं जगणारा असा नायक इतिहास पुन्हा निर्माण करीत नाही. एक न्या’यी, आणि लोकप्रिय असा सद्गुणी राजा म्हणून इतिहास आणि अनेक भावी पिढ्या नेहमीच त्यांना स्मरणात ठेवतील.

अशा महान राजा छत्रपती शिवाजी महाराजांना मानाचा मुजरा..!!! हर..हर… महादेव..!!!